Het gevallen kabinet, mijn analyse.

Toedracht

Zaterdag 20 februari 2010 om 04:00 uur is het kabinet gevallen als gevolg van een meningsverschil tussen de PVDA enerzijds en CDA en CU anderzijds. De inzet van Nederlandse militairen in NAVO-verband in Afghanistan zou eindigen in 2010. Dat was bij de eerste verlenging afgesproken. Er zou dus na 2010 niet opnieuw een verlenging zijn. De PVDA hield het kabinet aan deze afspraak, CDA wilde de afspraak openbreken en de inzet nog een jaar verlengen. Hierover is tot diep in de nacht onderhandeld en uiteindelijk heeft de PVDA besloten om uit het kabinet te stappen.

Waarom is het kabinet hierover gevallen?

Om diverse redenen was er al een crisis-achtige sfeer in het kabinet omdat eerder al een soortgelijk meningsverschil over politieke steun aan de VS voor hun aandeel in de tweede golfoorlog door de minister president (CDA) nogal onhandig afgehandeld werd. Dit is schadelijk geweest voor het wederzijdse vertrouwen. De minister van buitenlandse zaken (CDA) had in de tussentijd de PVDA onder druk gezet om in te stemmen met verlenging in Afghanistan (Uruzgan). De manier waarop hij dat deed was op z'n best 'onelegant' te noemen.

De PVDA en met name de minister van financien echter, liet zich ook onder druk zetten en leek de verwachting te scheppen dat over verlenging met de PVDA te praten was. Dit bleek niet het geval toen uiteindelijk het officiele verzoek om verlenging van de NAVO verscheen.

Op dat moment was het wederzijdse vertrouwen al zo ernstig geschaad dat er geen oplossing meer mogelijk was. Verder heeft de tweede kamer hier geen enkele rol in kunnen spelen omdat het kabinet hier zelf over wilde beslissen. Anders zou dit punt in stemming gebracht kunnen worden en was hier op een normale manier bij meerderheid over beslist.

Wat is nu de situatie?

Door deze breuk kan het kabinet niet meer regeren op een normale manier. Dit betekent dat er opnieuw verkiezingen moeten komen, waarschijnlijk eind mei 2010 of in juni 2010. De Nederlandse militairen in Afghanistan zullen hun termijn afmaken en dan terugkomen naar Nederland. Verder zal de NAVO naar andere oplossingen moeten zoeken en de Nederlanders vervangen.

De politieke situatie is onstabiel. Er zijn geen duidelijke grote middenpartijen meer en de kiezers maken heftige bewegingen van de ene partij naar de andere. Het is niet ondenkbaar dat na de verkiezingen het nieuwe kabinet uit misschien wel vier of vijf partijen zal bestaan in plaats van de huidige drie.

Toekomst

Doorgaans wordt bij het vormen van een kabinet ook een regeerakkoord afgesloten. Het kabinet regeert vervolgens aan de hand van dit akkoord. Het gevolg hiervan is dat besluiten doorgaans getoetst worden aan dat regeerakkoord en niet door de tweede kamer. De tweede kamer heeft hier dus relatief weinig invloed omdat de tweede kamer leden van de regeringspartijen geacht worden om volgens het regeerakkoord te stemmen.

Dit mechanisme zorgt ervoor dat het belijd van de regering bekend is en het gedrag van de regering voorspelbaar. Helaas werkt dit niet goed omdat een regeerakkoord alleen actueel is op het moment dat het afgesloten wordt. In de vier jaar dat het akkoord geldt verandert de wereld en het regeerakkoord wordt daar niet op aangepast, zelfs niet als dat hard nodig is.

Ironisch genoeg heeft het regeerakkoord stabiliteit als doel maar wordt het tegendeel bereikt. Het zou daarom beter zijn om een regeerakkoord alleen op hoofddoelen af te sluiten en bovendien met een kortere geldigheidsduur. Hierdoor kan de tweede kamer meer invloed uitoefenen op de gang van zaken. Als een dergelijk regeermodel nu toegepast zou zijn dan zou het kabinet niet hoeven vallen. Immers, de verlenging in Afghanistan zou dan gewoon in stemming gebracht worden in de tweede kamer en de regering handelt dan in overeenstemming met de uitkomst van de stemming. De regering was dan niet gevallen, er was meer stabiliteit en de burger zou zich beter vertegenwoordigd voelen. Verder zouden de discussies dan meer over de inhoud gaan en niet meer over partij-politieke zaken.